Vụ án Hàn Đức Long được ghi nhận là một trong những vụ án oan sai nghiêm trọng và kéo dài nhất trong lịch sử tư pháp Việt Nam. Sự việc bắt đầu vào tối ngày 26/06/2005, khi thi thể một cháu bé 5 tuổi được tìm thấy tại mương nước ngoài cánh đồng thuộc xã Phúc Sơn, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang với dấu hiệu bị hiếp dâm và sát hại. Do hiện trường thiếu thốn manh mối và kết quả giám định mẫu vật không đi đến kết luận, cơ quan điều tra đã phải tạm đình chỉ vụ án sau bốn tháng bế tắc. Tuy nhiên, bước ngoặt xảy ra khi công an nhận được đơn của hai mẹ con người cùng thôn tố cáo ông Hàn Đức Long có hành vi sàm sỡ, hiếp dâm do mâu thuẫn tranh chấp đất đai trước đó. Sau khi bị bắt giam, ông Long bất ngờ ký vào các biên bản tự thú, không chỉ nhận tội hiếp dâm hai mẹ con mà còn thừa nhận mình chính là hung thủ sát hại cháu bé 5 tuổi.
Hành trình vướng vòng lao lý của ông Hàn Đức Long kéo dài suốt 11 năm với chuỗi ngày ròng rã kêu oan trong tuyệt vọng. Từ năm 2007 đến năm 2011, trải qua hai lần xét xử sơ thẩm và hai lần phúc thẩm, Hội đồng xét xử các cấp đều bác bỏ lời kêu oan của ông và tuyên phạt mức án cao nhất: Tử hình. Mặc dù tại tất cả các phiên tòa công khai, ông Long đều phản cung quyết liệt, khẳng định mình bị ép buộc, truy bức và nhục hình để viết đơn đầu thú theo mẫu của điều tra viên, song cơ quan tố tụng thời điểm đó vẫn lựa chọn tin vào những bản khai nhận tội có sẵn trong hồ sơ thay vì những mâu thuẫn thực tế tại tòa.
Sự bất lực của hệ thống kết tội chỉ bắt đầu lộ rõ khi các luật sư bào chữa chỉ ra hàng loạt điểm vô lý, phi logic so với thực tế khách quan. Hồ sơ vụ án kết luận ông Long tranh thủ thời gian vắng mặt lúc đi xay xát lúa để gây án, nhưng các chứng cứ pháp y về tử thi lại cho thấy nạn nhân đã tử vong từ trước đó, trùng vào lúc ông Long đang ở cùng nhiều người dân trong làng. Bên cạnh đó, mô tả về tư thế và cách thức gây án trong phòng cung hoàn toàn khác biệt so với cơ chế hình thành vết thương và hiện trường thực tế. Đặc biệt, niềm tin về một vụ án oan sai càng được củng cố mạnh mẽ khi đội ngũ cán bộ điều tra và kiểm sát viên trực tiếp thụ lý vụ án của ông Long cũng chính là những người đã làm sai lệch hồ sơ trong vụ án oan chấn động của ông Nguyễn Thanh Chấn ngay tại Bắc Giang.
Sau nhiều nỗ lực đấu tranh kiên trì của gia đình và các luật sư, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã quyết định hủy án để điều tra lại. Do không thể làm rõ được các mâu thuẫn cốt lõi và hoàn toàn thiếu chứng cứ vật chứng để buộc tội, ngày 20/12/2016, Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Bắc Giang đã chính thức đình chỉ vụ án và trả tự do cho ông Hàn Đức Long. Dù đã được cơ quan chức năng xin lỗi công khai, nhưng những tổn thất về tinh thần, thể xác và danh dự của một công dân mang án tử suốt hơn một thập kỷ là không gì bù đắp nổi. Vụ án đã trở thành một bài học đắt giá, một hồi chuông cảnh tỉnh sâu sắc thúc đẩy tiến trình cải cách tư pháp, nâng cao giá trị của quyền giữ im lặng và loại bỏ triệt để tình trạng bức cung, nhục hình trong tố tụng hình sự Việt Nam.
